آمده مىآورند مانند غريب يا مشكل يا تصحيف يا مفترق و مختلف و آنچه مناسب آن باشد اينها قسمت عمدهء مسائلى است كه محدّثان دربارهء آنها بحث و تحقيق مىكنند . و در عصرهاى پيشين وضع ناقلان حديث مانند صحابه و تابعان در نزد همشهريان آنان معلوم و مشهور بوده است چنان كه گروهى از آنان در حجاز و برخى در شهرهاى عراق چون بصره و كوفه و جمعى در شام و مصر ميزيسته و همهء آنان در عصر خويش نامور و شهرهء زمان خود بوده‌اند ، ولى شيوهء مردم حجاز در آن اعصار از لحاظ اسانيد حديث و استوارى در صحت از ديگران نيكوتر و برتر بوده است چه آنان در شرايط نقل حديث از قبيل عدالت و ضبط سخت گيرى ميكرده ، و از پذيرفتن احاديث منسوب به راويان ناشناخته امتناع ميورزيده‌اند . » [ 1 ] [ و از دانشهاى حديث آشنائى بقوانينى است كه ائمهء حديث آنها را وضع كرده‌اند تا زنجيرهء حديث ( اسناد ) و راويان و نامهاى آنان را بشناسند و بچگونگى فرا گرفتن حديث از يك ديگر و احوال و طبقات محدثان و اختلاف اصطلاحات ايشان آشنا شوند و خلاصهء اين دانش اين است كه اجماع مقرر داشته است عمل كردن به خبر ثابت از پيامبر ( ص ) واجب است به شرط آنكه ظن بر صدق آن غالب باشد و آن وقت بر مجتهد واجب است در طرقى كه اين ظن را بدست ميآورد تحقيق كند و اين طرق از راه مطالعه در بارهء زنجيرهء حديث حاصل مىشود كه به عدالت و ضبط و استوارى ( اتقان ) و برائت راويان از سهو و غفلت پى برد و عدول امّت اين صفات را دربارهء وى وصف كنند . و سپس تفاوت مراتب آنان را در اين صفات بداند و آنگاه بچگونگى روايت آنان از يك ديگر آگاه شود از قبيل اينكه راوى از شيخ سماع كرده يا حديث را نزد او قرائت كرده يا سماع حديث كرده و آن را نوشته است « كتابت » يا آن را پس از

--> [ 1 - ) ] تا آخر گيومه مطالبى است كه در متن چاپ پاريس نيست و كاترمر آنها را در حاشيه آورده است و همين مطالب در متن چاپ پاريس با اختلاف عبارت آمده است و در چاپهاى مصر و بيروت نيست و من آنها را در داخل كروشه نقل كردم . نسخهء « ينى » در بيشتر موارد با چاپهاى مصر و بيروت مطابق است .